Polecane publikacje

Wirtualne wystawy

Statystyki


Dożynki to święto rolników obchodzone po zakończeniu żniw. Odbywały się najczęściej w sierpniu lub na początku września po zebraniu plonów. Znane były w całej Polsce, jednak w zależności od obszaru nazywano je „wyżynkiem”, „zażynkiem”, „wieńcowem”, nawiązując do najważniejszego symbolu tego święta czyli wieńca żniwnego lub „okrężnem”, od zwyczaju obchodzenia lub objeżdżania pola po żniwach. Obchody tego święta miały dla ludności wiejskiej bardzo duże znaczenie. Były zwieńczeniem wszystkich prac w polu i całorocznego trudu, niezbędnego do zapewnienia pożywienia.

 

Zwyczaje dożynkowe miały wiele lokalnych odmian, jednak łączyło je kilka głównych elementów. Na polu zostawiano kępkę nietkniętych kłosów zboża zwaną „przepiórką”, „pępkiem”, „kozą”, „wiązką” lub „perepełką”. Miało to zapewnić ciągłość urodzaju i obfity plon w przyszłym roku. Z ziemi wokół pozostawionej kępy dokładnie wyrywano chwasty, aby nie zarastały one pola w kolejnych latach. Powszechny był również zwyczaj „bronowania” ziemi wokół przepiórki ciągniętą za nogi dziewczyną. Ostatnie kłosy były ścinane uroczyście przez gospodarza lub najlepszego kośnika. Najczęściej wplatano je do żniwnego wieńca.

 

Wieniec dożynkowy był najważniejszym elementem święta zakończenia żniw. Po zebraniu plonów plotły go z kłosów zboża najzręczniejsze żniwiarki, a młode dziewczyny wplatały orzechy, kwiaty, zioła, jabłka, jarzębinę i kolorowe wstążki. Miał zazwyczaj kształt koła lub wielkiej korony. Kiedy wieniec był gotowy, wkładano go na głowę tzw. „przodownicy”, czyli najlepszej żniwiarce (czasem wybierano najpiękniejszą dziewczynę), a za nią formował się orszak złożony z odświętnie ubranych mieszkańców wsi. W niektórych regionach na czubku wieńca stawiano żywego koguta, jednak z biegiem czasu zaczęto zastępować go sztuczną, zazwyczaj drewnianą figurką. Najpierw kierowano się do kościoła, aby poświęcić wieniec, a następnie do dworu lub domu gospodarza, który był właścicielem ziemi. Podczas pochodu żeńcy i żniwiarki śpiewali specjalnie ułożone na tę okazję pieśni. Mówiły one o trudzie pracy w polu, wyrażały nadzieję na urodzaj i dobre plony, a także nawiązywały do uczty i zabawy wiążącej się z zakończeniem żniw. Często tematem pieśni dożynkowych były bieżące wydarzenia oraz pochlebne lub uszczypliwe komentarze dotyczące właścicieli ziemskich. Dlatego są one niejednokrotnie przedmiotem badań etnografów, gdyż dostarczają szerokiej wiedzy na temat życia mieszkańców.

 

 Właściciel ziemi wychodził przed bramę dworu lub domu aby powitać żeńców, a najlepsza żniwiarka składała wieniec dożynkowy na jego ręce. Gospodarz stawiał go na stole w honorowym miejscu, a następnie dziękował wszystkim za ich pracę oraz zapraszał na ucztę. Czasem oblewał twarz „przodownicy” wodą, aby zapewnić jej zdrowie i urodę oraz urodzaj plonów i odpowiednie opady w przyszłym roku. Po posiłku rozpoczynały się tańce, które trwały do późnych godzin nocnych. Gospodarz prosił do pierwszego tańca „przodownicę”, a jego żona najlepszego żniwiarza. Urządzano również różne gry i zabawy. Popularne było szukanie ustami monety w misce pełnej wody lub mąki, wspinanie się na słup lub wyścigi z naczyniem pełnym wody na głowie. Zwycięzcy zawodów otrzymywali od gospodarza monetę lub upominek. Wieniec dożynkowy był przechowywany w stodole. Przed rozpoczęciem kolejnego siewu wytrząsano z niego ziarno i rozrzucano na polu.

 

Na przełomie XIX i XX w. popularne stały się dożynki chłopskie. Wyprawiali je zamożni gospodarze dla domowników, rodzin, parobków i najemców. Były one znacznie skromniejsze niż dożynki dworskie, ale miały bardzo podobny przebieg. W okresie międzywojennym zaczęto organizować dożynki gminne, powiatowe i parafialne pod patronatem Kościoła, samorządów lokalnych, organizacji wiejskich lub kół Stronnictwa Ludowego. Obchody tego święta połączone były często z festynami, występami zespołów ludowych i wystawami rolniczymi, jednak zachowały wiele tradycyjnych elementów. W tym czasie w niektórych regionach urządzano wiejskie dożynki składkowe, gdzie co roku wybierano gospodarza, do którego zanoszono wieniec i odbywała się uczta. Po II wojnie światowej dożynki stały się ogólnopolskim świętem plonów, a gospodarzami przedstawiciele władz różnych szczebli, którzy odbierali wieńce od rolników uczestniczących w uroczystym pochodzie. Wraz ze zmianą ustrojową święto żniw zyskało wymiar bardziej religijny. Stało się wyrazem kultu maryjnego i obchodzone jest najczęściej w Święto Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia).

 

W zbiorach Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej znajduje się dokumentacja fotograficzna Jerzego Wygody z korowodów dożynkowych odbywających się w Ropczycach, Mielcu, Boguchwale, Strzyżowie i Leżajsku w latach 80. XX w. Natomiast z książki .: Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach : umieszczony tu: kulig czyli szlichtada, łowy, maszkary, muzyka, tańce, reduty, zapusty, ognie sztuczne, rusałki, sobótki i.t.p. zaczerpnąć można informacji dotyczących zwyczajów dożynkowych w XIX w.

 

 

oprac. Agnieszka Tercha

Pracownia Digitalizacji

Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Rzeszowie

 

 

Bibliografia:

  1. Ogrodowska B., Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce : mały słownik, Warszawa 2000
  2. Ogrodowska B., Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2004
  3. Mikuta M., Staropolskie święto żniw : dożynki : widowisko obrzędowe, [Warszawa] 1970
  4. Gołębiowski Ł., Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach : umieszczony tu: kulig czyli szlichtada, łowy, maszkary, muzyka, tańce, reduty, zapusty, ognie sztuczne, rusałki, sobótki i.t.p., Warszawa 1831

Ostatnio Dodane

Ankieta

Które elementy portalu PBC są według Ciebie najbardziej przydatne:

Panel Logowania

rejestracja

Newsletter

Aby otrzymywać nowe informacje zapisz się do newslettera.

Forum Dyskusyjne

Portal Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej powstał w ramach realizacji projektu „Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa” współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego na lata 2007-2013 oraz z budżetu Samorządu Województwa Podkarpackiego.

Nowy portal PBC pełni funkcje informacyjne i komunikacyjne oraz stanowi repozytorium obiektów cyfrowych
przechowywanych w postaci elektronicznych kopii książek, czasopism i innych dokumentów.
Serwis tworzony przez konsorcjum PBC
Ten serwis działa dzięki oprogramowaniu dLibra 5.8.0